Polsko-Żydowskie piosenki

DSCF9345.JPGDSCF9380.JPG
DSCF9538 - Kopia.JPGDSCF9586.JPGDSCF9587.JPGDSCF9631 - Kopia.JPG
DSCF9669 - Kopia.JPGDSCF1991.JPGDSCF9782.JPGDSCF9803 - Kopia.JPGDSCF1967.JPG

ŚLADY ŻYDOWSKIE W POLSKICH PIEŚNIACH

Niniejsza strona powstała celem podsumowania projektu, w ramach którego w roku 2017 poszukiwałam wpływów żydowskiej muzyki i kultury w polskich pieśniach ludowych. Wraz z Witkiem Zalewskim zjechaliśmy wiele wsi na woj. Lubelskim, Podkarpackim oraz w innych częściach Polski i odbyliśmy liczne rozmowy z najstarszymi mieszkańcami, śpiewaczkami i muzykantami. Trochę czasu też spędziłam przeszukując książki, różnego rodzaju zapiski i nagrania archiwalne.

DSC02739.JPGDSCF9332.JPGDSCF9927 - Kopia.JPG

Temat jest to złożony. Żydów mieszkających na wsiach już właściwie nie ma, a tych, co ich pamiętają, pozostało już niewiele. Pamięć zaś, po tak długim czasie, jest już mocno pourywana. Wiele wątków w tym temacie pewnie już poszło na dobre w niepamięć, bądź już na zawsze pozostanie w sferze hipotez. Inne wymagają jeszcze dalszych badań i dyskusji.

Nie mniej jednak, temat w mojej głowie nie pojawił się z dnia na dzień. Od kilkunastu lat interesuję się i zajmuję polską muzyką tradycyjną i tradycyjnymi pieśniami. Osoba obcująca z polską muzyką tradycyjną, nawet bez specjalnej wiedzy na temat polskiej historii, dość łatwo zorientuje się, że rzeczywistość Polski przedwojennej była znacznie bardziej zróżnicowana kulturowo niż ta obecna. W muzyce objawia się to zarówno poprzez różnorodność skal muzycznych, rytmiki, jak i języków, dialektów oraz wątków tematycznych wędrujących między kulturami i religiami. Od wieków ludzie z różnych grup społecznych, religijnych i etnicznych mieszkali obok siebie i też wpływali na siebie nawzajem. Żydzi byli bez wątpienia jedną z liczniejszych grup społecznych zamieszkałych na tych ziemiach, o kulturze bogatej i interesującej, pozostawiającej trwały ślad w kulturze polskiej.

O Żydach w Wojciechowie opowiada Czesław Zając

Od stuleci Żydzi żyli na polskich ziemiach i współtworzyli polską kulturę. W pamięci niektórych starszych mieszkańców wsi można jeszcze znaleźć żydowskie piosenki, a w wielu polskich pieśniach są też widoczne wpływy kultury żydowskiej: słowa opowiadające o życiu Żydów, elementy języka jidysz, czy też cechy charakterystyczne dla muzyki żydowskiej: skale, melodyka, rytmika.

Oskar Kolberg Dzieła Wszystkie T. 35 Przemyskie s. 181-183.

Fokstrot „Lejbuś”

śpiewany przez Czesława Zająca z Wojciechowa

żartobliwa pieśń makaronicza, w której język jidysz miesza się z polskim i rosyjskim.

Śpiewa Władysława Dycha z Kocudzy,

Rifke

Katarzyna Halina Weremczuk z Dołchobrodów

Poniżej przedstawiam zaledwie kilka przykładów polskich pieśni tradycyjnych, w których według mnie można dostrzec znaczną inspirację muzyką żydowską, poprzez naśladownictwo języka jidysz i  nawiązanie do tematyki pieśni żydowskich.

Jest tam w lesie, reksum kerdaj

Katarzyna Wińska i Witold Roy Zalewski.

Pieśń od Rozali Nazar z Węgorzewa, źródło: zbiory fonograficzne PAN

 

Żydóweczka Hanusia

Katarzyna Wińska.

Pieśń od Pauliny Szołtys z Chorzowa, źródło: zbiory fonograficzne PAN

Szła dziewczyna po wodę.

Katarzyna Wińska (śpiew, bębenek), Witold Roy Zalewski (śpiew, akordeon), Katarzyna Andrzejowska de Latour (ksylofon ). Pieśń od Reginy Hołys z Hutkowa, źródło: „Pieśni polne i domowe śpiewanki” zebrane i opracowane przez Martę Brzuskowską, wyd. Muzeum Zamojskie, Zamość 1990

W tej raczej dziecięcej piosence „Kusy Janek”, oprócz charakterystycznej melodii i rytmiki, przez znaczną część refrenu występuje śpiewanie na samych sylabach, bardzo charakterystyczne dla muzyki żydowskiej, co bardzo przypomina chasydzkie niguny, śpiewane tylko na sylabach, w których największe znaczenie mają nie słowa, a melodia i emocje włożone w jej odśpiewanie.

Kusy Janek.

Katarzyna Wińska (śpiew, bębenek), Witold Roy Zalewski (śpiew, akordeon), Katarzyna Andrzejowska (ksylofon).
Pieśń od Genowefy Borsuk z Giełczewa, źródło: „Pieśni polne i domowe śpiewanki” zebrane i opracowane przez Martę Brzuskowską, wyd. Muzeum Zamojskie, Zamość 1990

Nigun „Freylakh”

Witold Roy Zalewski (śpiew, akordeon), Katarzyna Wińska (śpiew, baraban), Katarzyna Andrzejowska.

Źródło: Trasures of Jewish Culture in Ukraine, recorded in 1912-1945. Imprint: Kyiv : Institute for information Recording

W polskim folklorze dziecięcym dość często wpadam na trop żydowski. Wiele przekazów mówi o tym, że dzieci różnych wyznań bawiły się ze sobą bez uprzedzeń i ponad różnicami kulturowymi, z całą pewnością więc uczyły siebie nawzajem piosenek, zabaw, czy też tworzyły nowe, łączące w sobie charakterystyczne cechy obu kultur.

Ojciec Abraham

Grupa Jaworowi Ludzie.

Występująca w różnych regionach piosenka o kozie, bez wątpienia została zainspirowana żydowską Chad Gadjo, śpiewaną na Paschę.

W niektórych regionach Polski, nie kończąca się opowieść o kozie pojawia się w formie przyśpiewki tanecznej, lub też przyjmuje kształt pieśni zastolnej. Np. na Podkarpaciu śpiewano ją jeszcze niedawno podczas zakrapianych alkoholem spotkań towarzyskich przy stole.

Stworzono je koza

Pieśń od Heleny Goliszek z Karczmisk, źródło: Muzyka Źródeł- Lubelskie

Stworzono je koza
Żeby gruszki trząsać
Koza nie chce gruszków trząstać
Gruszki nie spadają

Stworzony je pies
Żeby kozę kąsał
A pies nie chce kozy kąsać, koza nie chce gruszków trząsać
Gruszki nie spadają

A po to je kij
Żeby pieska walił
A kij nie chce pieska walić, a pies nie chce kozy kąsać, koza nie chce gruszków trząsać
Gruszki nie spadają

Stworzony je ogień
Żeby kija palił
Ogień nie chce kija palić, a kij nie chce pieska walić, a pies nie chce kozy kąsać, koza nie chce gruszków trząsać
Gruszki nie spadają

Stworzono jest woda
Żeby ogień zalać
Woda nie chce ognia zalać, ogień nie chce kija palić, a kij nie chce pieska walić, a pies nie chce kozy kąsać, koza nie chce gruszków trząsać
Gruszki nie spadają

Stworzony je wół
Żeby woda wypił
Wypić woda wół musiał, woda musi ogień zalać, ogień musi kija palić, a kij musi pieska walić, a pies musi koze kąsać, koza musi gruszki trząsać Gruszki pospadały

A ja zadrę se fartuszek i muszę nie zbierać gruszek

Kupił se Żyd koze

Pieśń od Stanisława Pankiewicza z Wawrzyc koło Jasła, źródło: zbiory fonograficzne PAN

Kupił se Żyd koze, żeby gruszki trzęsła
koza nie chce gruszek trząsać, 
gruszki nie chcą spadać
Aj waj siulajbum, gruszki nie chcą spadać

Kupił se Żyd piesa, żeby koze kąsał,
a pies nie chce kozy kąsać, 
koza nie chce gruszek trząsać,
gruszki nie chcą spadać.
Aj waj siulajbum, gruszki nie chcą spadać.

Kupił se Żyd kija, żeby piesa walił,
a kij nie chce piesa walić, 
a pies nie chce kozy kąsać, 
koza nie chce gruszek trząsać,
gruszki nie chcą spadać.
Aj waj siulajbum, gruszki nie chcą spadać.

Kupił se Żyd ognia, żeby kija palił,
ogień nie chce kija palić, 
a kij nie chce piesa walić, 
a pies nie chce kozy kąsać, 
koza nie chce gruszek trząsać, 
gruszki nie chcą spadać. 
Aj waj siulajbum gruszki nie chcą spadać.

Inna z kolei piosenka, „Mój ty żaczku nauczony…”, bardzo funkcjonalna przy utrwalaniu chrześcijańskich prawd wiary.jest de facto nowszą wersją, również śpiewanej na paschę  „Echad mi jodea” zapisanej w Hagadzie, a służącą do powtórzenia prawd wiary w judaizmie.

A ty Żaczku nauczony

Katarzyna Wińska.
Pieśń od Zofii Warych, źródło: Zbiory fonograficzne PAN

Ową charakterystyczną strukturę łańcuszkową można znaleźć też w innych polskich piosenkach, np. w „Służyłem u pana”, która występuje w wielu wariantach, zarówno takich dla dzieci, jak i dla dorosłych.

Służyłem u pana

Oskar Kolberg. Dzieła Wszystkie t. 12 s. 296

Nie jest żadną tajemnicą, że wśród Żydów można było znaleźć wiele wybitnych muzyków i kapel. Byli to prawdziwi profesjonaliści i często niezaprzeczalni wirtuozi, zapraszano ich więc nie tylko do grania na żydowskich imprezach, ale też nierzadko do grania zarówno na polskich weselach oraz przy rozmaitych sytuacjach na polskich dworach. Nieraz ich muzyka stanowiła też inspirację dla polskich muzykantów. Dziś to oni teraz są rezerwuarem żydowskich melodii, a zarazem łącznikiem między światem współczesnym, a światem, który przeminął.

Poszły Żydki po wodę

Jan Kmita z Przystałowic Małych

Oberek od Żydów

Jan Kmita z Przystałowic Małych

Relacje między polską, chrześcijańską ludnością, a żydowską, bywały skomplikowane, we wzajemnych stosunkach pojawiało się sporo niezrozumienia, nieraz naznaczonego nieufnością, czy wręcz wrogością. Pozostałością po tym są niektóre piosenki, które w sposób dość drastyczny wyśmiewające odmienność, przekazują negatywne stereotypy na temat Żydów, np. brudnych i śmierdzących, albo nie umiejących „nawet” wojować, jak to ma miejsce w poniższych przykładach.

Jak się Lejbuś urodził

Śpiewa Zbigniew Butryn z Janowa Lubelskiego

Poszły Żydki na wojne

Śpiewa Janina Kowalczuk z Grabowicy

Poszli Żydki na wojnę
Aj waj waj - rum pum pum
Chociaż czas był spokojny
Aj waj waj - rum pum pum pum

Narobili hałasu i uciekli do lasu
Aj waj - rum pum pum 
suli szmuli atakum
Aj waj - rum pum pum 
Jacek z tabakum

 

Wątek żydowski pojawia się także podczas kolędowania. Postać Żyda często występuje w przedstawianych przez kolędników „Herodach”. Z jednej strony, uosabia ona w sobie wiele nieciekawych stereotypów na temat tej grupy. Negatywne cechy Żyda są pokazane w sposób przerysowany i prześmiewczy. Z drugiej strony, często jest to też zarazem postać mędrca, doradzająca królowi Herodowi i wyrokującego. Stanowi on też ważny symbol „obcego”, którego przyjęcie ma przynieść domostwu szczęście i błogosławieństwo.

Właściwie w całej Polsce Żydzi mieszkali na wsi, ale zdecydowanie największe społeczności żydowskie można było znaleźć w miastach i miasteczkach. Jedni i drudzy byli ze sobą w bliskich relacjach, żenili się między sobą, byli ze sobą spokrewnieni. Trudno więc mówić o jakimś podziale na „wiejską” kulturę żydowską i „miejską”, jak to miało miejsce w przypadku reszty społeczeństwa. To samo dotyczy muzyki; melodie wiejskie trafiały do muzyki miejskiej, a miejskie piosenki śpiewano na wsi. Często trudno jednoznacznie przypisać pieśń któremuś z tych obszarowów. W czasie międzywojnia wiele melodii i piosenek trafiło do mainstreamu, do ogólnopolskiej muzyki rozrywkowej i na płyty gramofonowe, w której Żydzi mieli swój znaczący wkład. Poniższe pieśni zdają się nieść znamię?? Owych czasów.

Wyszedłem z domu, zabrałem skrzypki

Władysława Dycha z Kocudzy

Gdy małym chłopcem byłem

Maria Rekiel z Zakłodzie

Zdaję sobie sprawę, że temat pieśni polsko- żydowskich zaledwie zaznaczam, pozostaje w nim ciągle wiele niewiadomych i wart jest on dalszych badań. Ze swojej strony uważam temat za otwarty, a osoby nim zainteresowane zachęcam do poszukiwań oraz zapraszam do dzielenia się swoimi doświadczeniami i spostrzeżeniami.

W każdym razie,  wkład żydowski w polską kulturę jest niezaprzeczalny. Pozostawili po sobie trwały ślad. obecność pierwiastka żydowskiego jest wyraźna, dobrze zasymilowana i tym bardziej poruszająca, że wszędzie indziej, a zwłaszcza w życiu codziennym, tej  obecności  już brak.

 

S5410006.JPGS5420017.JPGS5420049.JPGIMG_20170823_163853.jpgIMG_20170824_120823.jpgIMG_20170824_153841.jpg
IMG_20170827_194912.jpg
IMG_20170827_195518.jpgS0199236.JPG
DSCF9311.JPGS5560028.JPGDSCF9328.JPG
DSCF9361.JPGS0429418.JPGS0519433.JPG
DSCF9482.JPGDSCF9502.JPGDSCF9522.JPGDSCF9612.JPGIMG_20170914_132744_HDR.jpg
DSCF9862.JPGDSCF9887.JPGDSCF9945 - Kopia.JPG

PODZIĘKOWANIA DLA:

Witold Roy Zalewski, dr.hab. Tomasz Nowak, dr Weronika Grozdew, Bartosz Gałązka, Witold Broda, Zbigniew Butryn, Irena Michalik, PAN, Ewelina Grygier, Jacek Jackowski, Piotr Dorosz, Andrzej Urbański, Muzeum Zamojskie, Emilia Jakubiec-Lis, Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie, Piotr Baczewski, Stanisław Wyżykowski, Mariusz i Ewa Kosmalscy, Barbara Sojka i koło gospodyń w Jodłowej, Władysław Szpak i zespół Jodłowianie, Czesława Cyran, Henryk Marszał, Alina Marszał Harcz, Helena Wilczek, Władydława Rosół, Jerzy Urban, Krystyna Wójcik, Janina Kowalczuk, Irena Michalik, Antoni Bednarz, Katarzyna Wielomiejska, Janina Leśko, Julita Fajks, Edmund Brożek, Aniela Halczuk,  Gabriela Bilkiewicz i Stowarzyszenie Aktywizacji Polesia Lubelskiego w Hołownie, Zdzisław Marczuk, Włodzimierz Niewęgłowski, Jan Kmita, Przemysław Łozowski, Leszek Iwaniak i Kapela z Wojciechowa, Bronisław Rawski, Stanisław Głaz, Maria i Władysław Duniec, Zespół Jutrzenka z Dołchobrodów, Zdzisław Marczuk, Katarzyna i Adam Walni, Aleksandra Zabel, Katarzyna Andrzejowska- de Latour, Warsztaty Kultury w Lublinie, Karolina Waszczuk, Agata Turczyn, Bartek Pniewski, Tomasz Małolepszy, Dariusz Kunowski, Katarzyna Żytomirska, Piotr Pardela, Mateusz Borny, Patryk Kugiel, Dominika Oczepa, Piotr Kędziorek, Daniel de Latour.

Projekt „Zapomniane dziedzictwo. Ślady żydowskie w polskich pieśniach tradycyjnych” zrealizowano we współpracy z ministerstwem kultury i dziedzictwa narodowego

Powrót